Boeing 707

نویسندگان:
معین چوگان باز
سید رضا شبیری

مقدمه

در تاریخ هوانوردی، هواپیماهایی وجود دارند که تنها وسیله‌ای برای جابه‌جایی مسافران نبوده‌اند، بلکه مسیر پیشرفت صنعت هوانوردی را تغییر داده‌اند. یکی از مهم‌ترین این هواپیماها Boeing 707 است؛ هواپیمایی چهارموتوره که نقش بسیار مهمی در گسترش سفرهای هوایی بین‌المللی و آغاز عصر جدیدی از حمل‌ونقل مسافربری ایفا کرد.

بوئینگ ۷۰۷ با ورود به خطوط هوایی تجاری، مفهوم سفرهای طولانی‌مدت را تغییر داد. سرعت بیشتر، ظرفیت بالاتر و امکان پرواز در مسیرهای بین‌قاره‌ای باعث شد سفر هوایی به یکی از اصلی‌ترین روش‌های حمل‌ونقل بین‌المللی تبدیل شود.

این هواپیما نه‌تنها جایگاه شرکت Boeing را در صنعت هواپیماسازی تثبیت کرد، بلکه پایه‌ای برای توسعه نسل‌های بعدی هواپیماهای جت این شرکت شد.

۱. تاریخچه طراحی و ساخت

داستان بوئینگ ۷۰۷ به اوایل دهه ۱۹۵۰ میلادی بازمی‌گردد. در آن زمان، بیشتر پروازهای مسافربری با هواپیماهای ملخی انجام می‌شدند و سفرهای طولانی‌مدت زمان زیادی می‌بردند.

شرکت بوئینگ تصمیم گرفت هواپیمایی جت طراحی کند که بتواند سرعت، ظرفیت و برد پروازی بیشتری نسبت به هواپیماهای متداول آن دوران داشته باشد.

در سال ۱۹۵۲، بوئینگ سرمایه‌گذاری بزرگی را برای ساخت یک نمونه آزمایشی آغاز کرد. این تصمیم ریسک مالی قابل‌توجهی برای شرکت داشت.

نمونه اولیه این هواپیما با نام Boeing 367-80 و لقب Dash 80 ساخته شد.

Dash 80 نخستین پرواز خود را در ۱۵ ژوئیه ۱۹۵۴ انجام داد. این هواپیما مستقیماً وارد خدمات تجاری نشد، اما پایه طراحی بوئینگ ۷۰۷ و هواپیمای نظامی KC-135 شد.

نخستین بوئینگ ۷۰۷ تولیدی نیز در ۲۰ دسامبر ۱۹۵۷ پرواز کرد.

شرکت Pan American World Airways نخستین مشتری مهم این هواپیما بود و در ۲۶ اکتبر ۱۹۵۸ پروازهای تجاری منظم خود را با بوئینگ ۷۰۷ آغاز کرد.

۲. طراحی بدنه و ویژگی‌های آیرودینامیکی

بوئینگ ۷۰۷ دارای طراحی بال پسگرا (Swept Wing) و چهار موتور جت نصب‌شده در زیر بال‌ها است.

بال‌های پسگرا به هواپیما کمک می‌کردند در سرعت‌های بالاتر عملکرد آیرودینامیکی مناسبی داشته باشد.

چهار موتور هواپیما به‌صورت دو موتور در هر بال نصب شده‌اند. این ساختار نیروی رانش موردنیاز برای پروازهای طولانی‌مدت را فراهم می‌کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم طراحی ۷۰۷، قطر بدنه آن است که امکان قرارگیری شش صندلی در هر ردیف در آرایش اقتصادی را فراهم می‌کند.

۳. مشخصات کلی و ابعاد هواپیما

مشخصات زیر مربوط به نسخه 707-320B/C است و در مدل‌های دیگر تفاوت‌هایی وجود دارد.

مشخصات| مقدار تقریبی
طول هواپیما| ۴۶٫۶۱ متر
فاصله دو سر بال| ۴۴٫۴۲ متر
ارتفاع| ۱۲٫۹ متر
قطر بدنه| ۳٫۷۶ متر
تعداد موتورها| ۴ موتور
نوع هواپیما| جت مسافربری چهارموتوره
حداکثر سرعت کروز| حدود ۹۷۰ کیلومتر بر ساعت
حداکثر ارتفاع پروازی| حدود ۱۲٬۵۰۰ متر
جنس اصلی سازه| آلیاژهای آلومینیوم هوافضایی
نوع بال| بال پسگرا

۴. تعداد صندلی‌ها و ظرفیت مسافران

بوئینگ ۷۰۷ در مدل‌های مختلف با چیدمان‌های متفاوت کابین ساخته شد.

تعداد صندلی‌ها به نوع مدل، فاصله صندلی‌ها و آرایش کلاس‌های پروازی بستگی داشت.

مدل| ظرفیت تقریبی مسافر
707-120| تا ۱۸۱ نفر
707-120B| تا حدود ۱۸۹ نفر
707-320| حدود ۱۸۰ تا ۱۹۴ نفر
707-320B| وابسته به آرایش کابین
707-320C| تا حدود ۲۱۰ نفر

در کابین اقتصادی، صندلی‌ها معمولاً با آرایش ۳+۳ قرار می‌گرفتند؛ یعنی سه صندلی در سمت راست و سه صندلی در سمت چپ راهروی مرکزی.

در نسخه‌های باری، فضای کابین اصلی برای انتقال بار مورد استفاده قرار می‌گرفت و ظرفیت مسافری به نوع پیکربندی بستگی داشت.

۵. ظرفیت مخازن سوخت و سیستم سوخت‌رسانی

یکی از ویژگی‌های مهم نسخه‌های دوربرد بوئینگ ۷۰۷، ظرفیت بالای مخازن سوخت آن‌ها بود.

سوخت هواپیما عمدتاً در مخازن تعبیه‌شده در بال‌ها و بخش مرکزی سیستم سوخت ذخیره می‌شد.

مدل| ظرفیت تقریبی سوخت
707-120| ۶۵٬۶۰۰ لیتر
707-120B| حدود ۶۵٬۶۰۰ لیتر
707-320| حدود ۹۰٬۲۰۰ لیتر
707-320B| حدود ۹۰٬۲۰۰ لیتر
707-320C| حدود ۹۰٬۳۰۰ لیتر

ظرفیت بالاتر سوخت در مدل‌های بین‌قاره‌ای به هواپیما اجازه می‌داد مسیرهای طولانی‌تری را طی کند.

البته برد واقعی به عواملی مانند وزن برخاست، میزان بار، تعداد مسافران، شرایط جوی و ذخیره سوخت موردنیاز بستگی دارد.

۶. موتورهای بوئینگ ۷۰۷ و قدرت رانش آن‌ها

یکی از مهم‌ترین قسمت‌های فنی بوئینگ ۷۰۷، سیستم پیشرانه آن است.

این هواپیما از چهار موتور توربوجت یا توربوفن استفاده می‌کرد. در طول دوران تولید، موتورهای مختلفی روی نسخه‌های گوناگون آن نصب شدند.

مدل| نوع موتور| رانش تقریبی هر موتور
707-120| Pratt & Whitney JT3C-6| ۱۳٬۵۰۰ پوند نیرو
707-120B| Pratt & Whitney JT3D-1| ۱۷٬۰۰۰ پوند نیرو
707-320| Pratt & Whitney JT4A| ۱۷٬۵۰۰ پوند نیرو
707-320B| Pratt & Whitney JT3D-3B| ۱۸٬۰۰۰ پوند نیرو
707-320C| Pratt & Whitney JT3D-7| ۱۹٬۰۰۰ پوند نیرو
707-420| Rolls-Royce Conway| حدود ۱۸٬۰۰۰ پوند نیرو

برای درک بهتر قدرت موتور، مدل 707-320B را در نظر بگیریم.

این هواپیما دارای چهار موتور با رانش تقریبی ۱۸٬۰۰۰ پوند نیرو بود.

بنابراین مجموع رانش اسمی چهار موتور آن حدود ۷۲٬۰۰۰ پوند نیرو، معادل تقریباً ۳۲۰ کیلونیوتن بود.

نکته فنی: رانش موتور جت با اسب بخار یکسان نیست. معیار اصلی مقایسه قدرت پیشرانه در موتورهای جت، نیروی رانش (Thrust) است.

۷. تفاوت موتورهای توربوجت و توربوفن

نسخه‌های اولیه بوئینگ ۷۰۷ از موتورهای توربوجت استفاده می‌کردند.

این موتورها در زمان خود عملکرد مناسبی داشتند، اما نسبت به موتورهای توربوفن نسل بعد مصرف سوخت و صدای بیشتری تولید می‌کردند.

با توسعه فناوری، موتورهای توربوفن وارد خانواده ۷۰۷ شدند.

مهم‌ترین مزایای این تغییر عبارت بودند از:

۱. بهبود مصرف سوخت در شرایط عملیاتی مناسب.

۲. افزایش رانش موتور.

۳. کاهش صدای تولیدشده نسبت به موتورهای توربوجت اولیه.

۴. بهبود عملکرد در پروازهای طولانی.

به همین دلیل نسخه‌های مجهز به موتور توربوفن از محبوبیت بیشتری برخوردار شدند.

۸. ساختار بدنه و طراحی مهندسی (Fuselage Design)

بدنه بوئینگ ۷۰۷ از نوع بدنه باریک (Narrow-body) با سطح مقطع تقریباً دایره‌ای است.

این هواپیما از ساختار نیمه‌تنش‌دار (Semi-monocoque) استفاده می‌کند؛ به این معنا که بارهای واردشده توسط ترکیبی از پوسته خارجی، فریم‌ها و تیرک‌های طولی تحمل می‌شوند.

قطر خارجی بدنه حدود ۳٫۷۶ متر است.

در نسخه 707-320C یک درِ بزرگ بارگیری در بدنه اصلی وجود دارد که امکان انتقال بارهای حجیم را فراهم می‌کند.

این ویژگی باعث شد 707-320C بتواند در نقش هواپیمای مسافربری، باری یا ترکیبی فعالیت کند.

۹. مدل‌های اصلی خانواده Boeing 707

بوئینگ ۷۰۷ در طول دوران تولید خود در نسخه‌های مختلفی ساخته شد.

مهم‌ترین مدل‌ها عبارت‌اند از:

Boeing 707-120: نخستین مدل تولیدی ۷۰۷.

Boeing 707-120B: نسخه ارتقایافته با موتورهای توربوفن.

Boeing 707-138: نسخه کوتاه‌تر که برای شرکت Qantas توسعه یافت.

Boeing 707-138B: نسخه ارتقایافته مدل 138.

Boeing 707-220: نسخه‌ای با موتورهای قدرتمندتر برای شرایط عملیاتی خاص.

Boeing 707-320: نسخه بین‌قاره‌ای با بال بزرگ‌تر و برد بیشتر.

Boeing 707-320B: نسخه پیشرفته‌تر مجهز به موتورهای توربوفن.

Boeing 707-320C: نسخه قابل‌تبدیل برای حمل مسافر و بار.

Boeing 707-420: نسخه مجهز به موتورهای Rolls-Royce Conway.

همچنین Boeing 720 به‌عنوان مدلی نزدیک به خانواده ۷۰۷ برای مسیرهای کوتاه‌تر و متوسط توسعه یافت.

۱۰. نسخه‌های نظامی و مأموریت‌های ویژه

یکی از نکات جالب درباره بوئینگ ۷۰۷ این است که طراحی آن تنها برای حمل مسافر استفاده نشد.

پلتفرم این هواپیما در توسعه چندین هواپیمای نظامی و تخصصی نقش داشت.

VC-137: نسخه ویژه حمل‌ونقل مقامات آمریکایی که نمونه‌های آن برای انتقال رئیس‌جمهور ایالات متحده استفاده شدند.

E-3 Sentry: هواپیمای هشدار زودهنگام و کنترل هوابرد (AWACS) که با رادار خود اهداف هوایی را شناسایی می‌کند.

E-6 Mercury: هواپیمای ارتباطات راهبردی و فرماندهی نیروهای نظامی آمریکا.

E-8 Joint STARS: هواپیمای شناسایی و نظارت میدان نبرد.

KE-3A: نسخه ویژه سوخت‌رسانی هوایی و حمل‌ونقل نظامی.

این کاربردها نشان می‌دهند که طراحی پایه ۷۰۷ ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به هواپیماهای تخصصی داشته است.

۱۱. تولید بوئینگ ۷۰۷ و پایان دوران آن

تولید بوئینگ ۷۰۷ از سال ۱۹۵۷ آغاز شد و تحویل هواپیماهای این خانواده تا سال ۱۹۹۴ ادامه پیدا کرد.

- ۱۹۵۷: آغاز تولید و تحویل اولیه.
- ۱۹۵۸: آغاز پروازهای تجاری.
- ۱۹۷۸: پایان تحویل نسخه‌های تجاری.
- ۱۹۹۴: پایان تحویل نسخه‌های نظامی و ویژه.

طبق اطلاعات تاریخی شرکت بوئینگ، در مجموع ۸۵۶ فروند مدل ۷۰۷ در نسخه‌های مختلف تحویل داده شد که ۷۲۵ فروند آن در بخش تجاری مورد استفاده قرار گرفتند.

همچنین ۱۵۴ فروند از مدل ۷۲۰ ساخته شد.

بنابراین تعداد کل هواپیماهای خانواده ۷۰۷ و ۷۲۰ به ۱۰۱۰ فروند رسید.

۱۲. چرا تولید Boeing 707 متوقف شد؟

با گذشت زمان، صنعت هوانوردی پیشرفت زیادی کرد و هواپیماهای جدیدتری وارد بازار شدند.

هواپیماهایی مانند Boeing 747 و Douglas DC-10 توانستند بخش بزرگی از نیاز بازار را پوشش دهند.

از طرف دیگر، مصرف سوخت بالاتر موتورهای قدیمی، هزینه‌های نگهداری، مقررات مربوط به صدای هواپیما و نیاز به بهره‌وری اقتصادی بیشتر، استفاده از ۷۰۷ را برای بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی دشوارتر کرد.

به همین دلیل تولید تجاری این هواپیما در سال ۱۹۷۸ پایان یافت و تحویل نسخه‌های نظامی و ویژه تا سال ۱۹۹۴ ادامه پیدا کرد.

۱۳. سوانح مهم Boeing 707 در جهان

بوئینگ ۷۰۷ مانند بسیاری از هواپیماهای نسل اول جت، در طول دوران فعالیت خود با سوانح مختلفی روبه‌رو شد.

برخی از مهم‌ترین این حوادث عبارت‌اند از:

Sabena Flight 548 – سال ۱۹۶۱

این هواپیما در نزدیکی بروکسل بلژیک سقوط کرد و ۷۳ نفر جان خود را از دست دادند.

American Airlines Flight 1 – سال ۱۹۶۲

هواپیما اندکی پس از برخاستن از فرودگاه نیویورک سقوط کرد و ۹۵ نفر کشته شدند.

Air France Flight 007 – سال ۱۹۶۲

هواپیما هنگام تلاش برای برخاستن از فرودگاه اورلی پاریس دچار سانحه شد و ۱۳۰ نفر جان باختند.

Pan Am Flight 214 – سال ۱۹۶۳

این هواپیما در نزدیکی ایالت مریلند آمریکا پس از برخورد صاعقه و وقوع انفجار در مخزن سوخت سقوط کرد و ۸۱ نفر کشته شدند. این سانحه نقش مهمی در توجه صنعت هوانوردی به خطرات صاعقه و سیستم سوخت هواپیما داشت.

BOAC Flight 911 – سال ۱۹۶۶

این هواپیما در نزدیکی کوه فوجی ژاپن به دلیل تلاطم بسیار شدید جوی متلاشی شد. در این سانحه ۱۲۴ نفر جان خود را از دست دادند.

Independent Air Flight 1851 – سال ۱۹۸۹

این پرواز در نزدیکی جزایر آزور پرتغال با زمین برخورد کرد و تمام ۱۴۴ سرنشین آن جان باختند.

این موارد تنها نمونه‌هایی از سوانح ثبت‌شده بوئینگ ۷۰۷ هستند.

۱۴. سانحه بوئینگ ۷۰۷ شرکت ساها در ایران

یکی از مهم‌ترین حوادث مرتبط با بوئینگ ۷۰۷ در تاریخ هوانوردی ایران، سانحه هواپیمای EP-CPP در تاریخ ۱۴ ژانویه ۲۰۱۹ است.

این هواپیما از نوع Boeing 707-3J9C بود و در یک پرواز باری از بیشکک قرقیزستان به مقصد فرودگاه پیام کرج پرواز می‌کرد.

هواپیما هنگام نزدیک شدن به مقصد، در فرودگاه فتح فرود آمد.

طول باند فرودگاه فتح برای توقف این هواپیمای سنگین مناسب نبود. هواپیما پس از فرود از انتهای باند خارج شد و با ساختمان‌های اطراف برخورد کرد.

در این حادثه ۱۵ نفر از ۱۶ خدمه هواپیما جان خود را از دست دادند و تنها یک نفر زنده ماند.

این سانحه یکی از حوادث مهم سال‌های پایانی فعالیت بوئینگ ۷۰۷ در جهان محسوب می‌شود.

۱۵. حقایق کمتر شناخته‌شده درباره Boeing 707

۱. بوئینگ برای ساخت ۷۰۷ ریسک مالی بزرگی کرد.

سرمایه‌گذاری روی نمونه اولیه Dash 80 در سال ۱۹۵۲ بخش بزرگی از منابع مالی شرکت را درگیر کرد. این تصمیم می‌توانست آینده بوئینگ را تحت تأثیر قرار دهد.

۲. یک نمونه اولیه، دو خانواده هواپیما را به وجود آورد.

نمونه Dash 80 پایه توسعه دو هواپیمای مهم شد: بوئینگ ۷۰۷ مسافربری و KC-135 نظامی. با وجود شباهت‌های ظاهری، این دو هواپیما از نظر ساختار و ابعاد یکسان نبودند.

۳. مدل 707-220 فقط پنج فروند تولید شد.

این نسخه برای شرایط عملیاتی خاص، از جمله فرودگاه‌های مرتفع و گرم، توسعه یافت.

۴. مدل 707-320C یکی از موفق‌ترین نسخه‌های خانواده بود.

این مدل با قابلیت تغییر آرایش برای حمل مسافر و بار، انعطاف عملیاتی بیشتری داشت.

۵. بوئینگ ۷۰۷ در تغییر فرهنگ سفر نقش داشت.

پیش از گسترش هواپیماهای جت، سفرهای بین‌قاره‌ای با هواپیماهای ملخی زمان زیادی می‌بردند. ۷۰۷ به گسترش سفرهای سریع‌تر و منظم‌تر کمک کرد.

۶. هواپیمای ریاست‌جمهوری آمریکا نیز از خانواده ۷۰۷ بود.

نسخه VC-137C برای حمل رئیس‌جمهور ایالات متحده استفاده می‌شد. البته Air Force One نام اختصاصی یک هواپیما نیست، بلکه علامت تماس هر هواپیمای نیروی هوایی آمریکا است که رئیس‌جمهور در آن حضور دارد.

نتیجه‌گیری

Boeing 707 یکی از مهم‌ترین هواپیماهای تاریخ هوانوردی است که توانست مسیر حمل‌ونقل هوایی را برای همیشه تغییر دهد.

این هواپیما با طراحی چهارموتوره، بال‌های پسگرا، سرعت بالا و قابلیت انجام پروازهای طولانی، به الگویی برای توسعه نسل‌های بعدی هواپیماهای جت تبدیل شد.

هرچند امروزه هواپیماهای مدرن‌تری با مصرف سوخت کمتر، فناوری پیشرفته‌تر و تجهیزات ایمنی کامل‌تر جایگزین آن شده‌اند، اما تأثیر تاریخی بوئینگ ۷۰۷ همچنان در صنعت هوانوردی قابل مشاهده است.

شاید مهم‌ترین میراث بوئینگ ۷۰۷ این باشد که نشان داد سفر هوایی می‌تواند از یک وسیله حمل‌ونقل محدود و گران‌قیمت به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی مدرن تبدیل شود.

بوئینگ ۷۰۷ تنها یک هواپیما نبود؛ بلکه یکی از نقطه‌های آغاز دنیای مدرن هوانوردی بود.